طراحی سایت
دوشنبه 1 آبان 1396.
امروز:

مقاله ها

بایدها و نبایدها درعملکرد و رفتار یک امام جماعت شایسته


مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ اِماما فَليَبدَأ بِتَعليمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعليمِ غَيرِهِ وَليَكُن تَديبُهُ بِسيرَتِهِ قَبلَ تَديبِهِ بِلِسانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُها اَحَقُّ بِالجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ ومُؤَدِّبِهِم؛

كسى كه خود را پيشواى مردم قرار داده، بايد پيش از آموزش ديگران، خود را آموزش دهد و پيش از آن‏كه ديگران را با زبان، ادب بياموزد، باكردارش ادب آموزد و البته آموزش دهنده و ادب‏آموز خود بيش از آموزگار و ادب‏آموز مردم، شايسته تجليل است. (غرر الحكم، ح 7016)


 مقدمه:

جایگاه و یژه مساجد در تربیت جامعه و اعتلای فرهنگ دینی واسلامی مردم بر کسی پوشیده نیست. این اهمیت تا بدانجاست که معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) فرمود: «مساجد سنگر است، سنگرها را حفظ کنید.» رهبر معظم انقلاب  حضرت آیت الله خامنه ای(مدظله العالی) نیز در دیدار با ائمه جماعات اظهار داشتند: «مساجد همیشه پایگاه دینداری و حرکت مردم در جهت دین بوده است شما خودتان یادتان است که انقلاب از مساجد شروع شد، امروز هم در هنگامی که حرکت و بسیج مردم مطرح می شود -چه سیاسی و چه نظامی- باز مساجد کانونند. این برکت مساجد است لیکن مساجد که فقط در و دیوار نیست. این سوال واجبی است که ما باید از خودمان بکنیم و اگر نکنیم دیگران از ما سوال می کنند که شما برای تحول بخشیدن و پیشرفت دادن به مساجد چه کارهایی می خواهید بکنید و چه برنامه هایی در پیش دارید…؟ ما باید برای مساجد برنامه ریزی کنیم.»

وضعیت ائمه جماعات مساجد از جهاتی امیدوارکننده و از جهاتی نگران کننده است. یعنی ما در این زمینه در حالتی از خوف و رجا به سرمی بریم. با نقطه مطلوب فاصله داریم اما وضعیت خیلی بد هم نداریم و نمی توانیم برخی امتیازات را نادیده بگیریم.

به نظرمی رسد، مساجد را می توان براساس تفاوت در عملکرد امام جماعتش تقسیم بندی کرد. در کشور ما مسجد نقش کلیدی و محوری خود را تاکنون به خوبی ایفا کرده، در جریان شکل گیری انقلاب و در سال های دفاع مقدس این نقش به خوبی نمایان است.گرچه برخی مساجد در حال حاضر ضعیف عمل می کنند که دلیلش حضور کمرنگ جوان ها و کم رونق بودن آن هاست و مسجد نقش سنگر بودنش را از دست داده چون امام(ره) معتقد بود مسجد سنگر است و همه افراد به این سنگر نیازمندند. اما مساجدی وجود دارند که عملکرد مثبت دارند که آن هم به خاطر حضور فعالانه امام جماعت است.

امام جماعت است که نقش بسیار مهم و کلیدی در اداره مسجد دارد ،شاید بتوان به جرأت به این نکته اذعان کرد که هشتاد درصد کار در مساجد بر روی دوش امام جماعت است به همین دلیل در انتخاب ائمه جماعات باید بسیار دقت کرد.

از آن جا که ماه  مبارک و پر فیض  و برکت رمضان، ماه رونق مساجد و مجالس مذهبی است، بر آن شدم تا  نقش امام جماعت را در اعتلای مسجد بطور مختصر ومفید بررسی کنم.

اول رمضان المبارک ۱۴۳۳- مصادف با سی و یکم تیرماه ۱۳۹۱- شهرستان میانه- حسن مسلمی

 امام جماعت  چه خصوصیاتی دارد؟

 الف)  ویژگی های فردی امام جماعت موفق

 1.مردمی بودن

اگر امام جماعت با افراد فعال در مسجد روابط صمیمی داشته باشد به همان نسبت در ایجاد فرهنگ نماز

و جذب افراد موفق تر است. به عبارتی حضورش در بین افراد نمازگزار و افراد فعال می تواند موجب شناختش از نیازهای روحی و عاطفی و حتی نیازهای مادی افراد حاضر در نماز باشد. می تواند به مشکلات آنان رسیدگی کند و روابط بسیار محکم و عمیقی ایجاد کند. مردمى بودن امام جماعت و برخورد مناسب موجب جذب شدن افراد و ایجاد علاقه جوانان به نماز جماعت می شود. اگر امام جماعت بتواند از افراد موثر و شاخص در ميان جوانان و پيران و فرهنگيان و بازاريان و پزشکان به مسجد دعوت و جذب کند مى تواند از حضور آنان در مسجد براى ايجاد جاذبه در ديگران و نيز رفع مشکلات برخى از مردم بهره ببرد . اگر مسجد عمدتا براى مجالس ترحيم باشد که متاسفانه فرهنگ دينى و معنويت و آموزش دينى در آنها جايى ندارد و صرفا براى گرامى داشت مردگان و عرض تسليت به زندگان است و در اين وسط هم پولى نصيب خادم و آبدارچى و قارى و واعظ مى شود و گذران زندگى محور است تا حفظ دين و معنويت و مذهب و قرآن در اين صورت مخاطبان ثابت و تاثيرگذارى و جاذبه دينى اش را از دست خواهد داد .

2.عالم بودن

امام جماعت باید اهل مطالعه باشد . هم در احکام و مسائل دينى حرف هاى تازه اى براى گفتن داشته باشد و هم از مطالعات ديگر برخوردار باشد تا مردم خود را محتاج علم او ببینند .

وقتی مطالعات و اطلاعات او زیاد باشد و با سلیقه های جوانان همخوانی داشته باشد ودر رفتار و کارهايش خشک نباشد ونیزدر مسائل فرهنگى از جوانان همفکرى بخواهد و از پيشنهادات آنها در کارها استفاده کند جذب شدن جوانان به مسجد وخود او قطعی است. مردم به مسجد مى آيند تا دين، علم و معنويت کسب کنند و در حل مشکل محله و جامعه اطراف خود سهيم باشند و روحانى مسجد بايد در اين امور چيزى براى مردم داشته باشد .

3.امانت دار بودن

اگرمردم امام جماعت را فردی امین و قابل مشورت و با درایت بدانند ؛ آن مسجد به بهترین محل مشاوره تبدیل خواهد شد.

4.مخاطب شناسی

مخاطب شناسى و تيپ شناسى امام جماعت از افرادى که با آنان روبه روست در موفقيت فعاليت هاى فرهنگى وى بسيار موثر است . چون برخى مذهبى متعادلند و برخى افراطى برخى جاهل و نادانند و برخى آگاه و فرهيخته برخى پر از شک و ترديدهاى مربوط به مشکلات زندگى و تقدير و سرنوشت و فلسفه و .... برخى اهل فيلم و ماهواره و ... اند و برخى اصلا اهل راديو و تلويزيون نيستند . برخى ساده دل اند وبرخى هوشمند و دقيق و برخى زيرک و رند هفت خط . برخى از سلامت روانى نسبى برخوردارند و برخى استرس و هيجان هاى شديد و مشکلات روانى و خانوادگى عديده اى دارند که همه را به يک چوب راندن از لحاظ تبليغى و علمى و عملى مى تواند تلاش امام جماعت را بى ثمر يا کم ثمر سازد .

5.وقت شناس بودن

امام جماعت باید حداکثر بعد از پایان پخش اذان حتما در مسجد حضور داشته باشد . اگر امام جماعت دیرتر از همه به مسجد بیاید (که متاسفانه در بعضی موارد اینگونه است) از جاذبه مسجد به خصوص برای جوانان کم میشود . اگرچه در موقع اذان وقبل از شروع نماز جماعت به ظاهر امام جماعت کار خاصّی ندارد ولی همین حضور ونشستن امام جماعت بر سر سجّاده تا تمام شدن اذان تأثیر به سزایی در جذب وتشویق نمازگذاران دارد. جوانان معمولا نماز هایی را که دیر شروع می شود ویا خیلی طولانی می گردد دوست ندارند . بهتر است او بین دو نماز صحبت نکند . یا اگر صحبت میکند صحبتی یک دقیقه ای ارائه کند. نماز خواندن کند يا تند يا کشدار کردن آداب و امور مسجد مى تواند به حضور مردم آسيب بزند .

6.بها دادن به جوان ها

امام جماعت می تواند هرچند وقت یکبار، از جوانها برای شرکت در نماز جماعت تشکر کند. با احترام گذاشتن به جوان و نوجوان می توان آنها را در نظر خودشان مهم جلوه داد تا باز هم این کار مهم را تکرار کنند.

یکی از مصادیق احترام به جوانان را می توان مشارکت دادن آنها در صف اوّل جماعت دانست. متأسّفانه در بیشتر مساجد صف اول مخصوص پیر مرد هاست . در مسجد یکی از محلّات امام جماعت هر شب در صحبت ها جوانان را به حضور در صف اوّل تشویق کرده و ثواب بسیار بالای آن را گوشزدکرده بود. بعد از یک ماه تمام صف اول را جوانان پر کردند .

7.آراسته بودن

تجربه های متعدّد نشان می دهد که ظاهر آراسته و خلق و خوی خوش بیشتر از هر چیز دیگری جوانترها را به سمت و سوی مسجد می کشاند. امام جماعت باید همیشه مهربان و خنده رو باشد. و همین امر خود بسیاری از روحیّه های فرّار را به مسجد خواهد کشاند.تجربه نشان داده است که اگر اگر امام جماعت ظاهری آراسته نداشته باشد نه تنها نمی تواند در جذب جوانان به مسجد موفّق باشد بلکه دافعه هم ایجاد می کند.

برخی از مصادیق عدم آراستگی امام جماعت عبارتند از:

1. بیش از حد مسن یا پیر باشد.

2.صدای رسایی نداشته باشد.

3.الفاظ عوامانه به کار ببرد.

4. الفاظ ثقیل و غیر قابل فهم برای عموم استفاده کند.

5.روابط عمومی خوبی نداشته باشد.

6.وقت شناس نباشد.

7.راستگویی و امانتداریش ضعیف باشد.

8. طرفدار افراطی گروه، احزاب یا افراد خاصی باشد.

8.توجّه ویژه به کودکان

جذب جوانها به مسجد از سنین پایین تر راحت تر و پایدار تر است. هر امام جماعتی باید بداند که انس دادن بچه ها به مسجد و دوست کردن بچه ها با خدا هم بهترین مسیر تربیت وهم مانع بزرگ آسیب های فرهنگی ودینی در ادامۀ زندگی آنان خواهد بود. به این منظور امام جماعت باید به گونه ای عمل کند که در مسجد به کودکان خوش بگذرد و تجربۀ حضور در مسجد برای آنان  دوست داشتنی باشد. او باید پیرمردها وپیر زنهایی را که معمولاً دل خوشی از کودکان مسجدی ندارند وپیوسته آنها را دعوا می کنند توجیه کند.

برای جذب کودکان راهکار های ذیل پیشنهاد می شود:

1. مکبرگذاشتن از بچه ها به جای پیرمردها.

2. جایزه دادن.

3.گرفتن جشن تکلیف برای دخترها و پسرها در سالروز تولدشون در مساجد.

4.صحبت از مهربانی خدا دلخوش کردن آنها به محبت  وبهشت الهی.

5. گفتن احکام در لابلای قصه ها.

9.کد خدا منشی

اگر امام جماعت از گرايشات تند جناحى و بى مبنا گويى دور باشد و ملاکش منطق و معيارهاى کلى دين باشد جاذبه اش افزوده خواهد شد . يکى از آفات مسجد اين است که به محل قشون کشى هاى سياسى و قومى و طايفه اى و بالا دهى و پايين دهى و ساير مسائلى که از صدق و اخلاص و خضوع و خشوع به دور است تبديل شود که نقش امام جماعت در اين ميان مهم و هدايتگرانه است .

10.ساده و راحت حرف زدن

استفاده از ادبیات سنگین کتاب های فقه و اصول در سخنرانی ها باعث می شود مردم پای صحبت نشیند. امام جماعت باید در سطح عامه مردم حرف بزند وبه هیچ وجه علم و فقه اش را به رخ مردم نکشد . او باید فرزند زمان خودش باشد و بتواند بزرگترین و پیچیده ترین مسائل دینی را به زبان مردم کوچه و بازار و با مثال های شیرین و با مراعات کم گویی و گزیده گویی بگوید . داشتن ذوق و سليقه در انتخاب مسائل ،احکام ، احاديث ، آيات و .... هنرى است که امام جماعت را در چشم مردم ایده آل خواهد بود .همچنین امام جماعت نباید خشک صحبت کند . ولازم است شوخی و طنز هم داشته باشد(البته به جا).

11.متّقی واهل عمل بودن

امام جماعت نقش محوری در اتحاد و جذب و هدایت مومنین دارد و این امر با توصیه های شفاهی امکان پذیر نیست . بلکه باید با عمل امام جماعت همراه باشد.مأمومین انتظار دارند که او به آن چه که می گوید،بهتراز بقیّه عمل می کند.

12.عدالت درظاهر وباطن

عدالت مورد تأکید در امام جماعت اقتضا می کند که او از گناهان کبیره به طور قطع دوری کند وتا توان دارند گناه صغیره انجام ندهد.  همچنین بنا به سیرۀ اولیای دین او باید با همه مردم به یک رفتار برخورد کند و میان آنها جز به خاطر تقوا فرق نگذارد.

او نباید با کسی که بیشتر به مسجد کمک می کند محترمانه تر از کسانی که وضعیت مالی مناسبی ندارند رفتار کند.

13.مستقل بودن از نظر مالی

اگر امام جماعت شغل مناسبى داشته باشد و در کنار شغلش اهل مسجد و نماز جماعت باشد مى تواند بر رونق مسجد بيفزايد.

14.جذب اطرافیان خود به مسجد

اگر امام جماعت بتواند فرزندان و همسر و بستگان خود را دوستانه به مسجد بکشاند در ديگران نيز تاثير زيادى خواهد داشت .

15.مدیریّت صحیح مسجد

دور کردن مسجد از کارهاى تجارى و بقالى هاى مختلف از طرفى و افزودن به حجم کارهاى متنوع علمى فکرى فرهنگى و معنوى تاثيرگذار مسجد از طرف ديگر مى تواند به نقش سازنده مساجد کمک کند .

ب) ویژگی های اجتماعی امام جماعت موفق

یکی از ارکان اصلی هر مسجد، امام جماعت آن است. به عبارت دیگر: مسجدی موفق است که امام جماعت موفقی داشته باشد و امام جماعتی موفق است که به کارکردها و ویژگیهای مسجد و نیز وظایف امام جماعت آشنا باشد. بنابراین با توجه به اهمیت و نقش امام جماعت در مسجد از جنبه های گوناگون، مناسب است مختصری از ویژگیهای[1] امام جماعت را مرور نماییم:[1]

الف. محبوبیت و مقبولیت

اولین و مهم ترین ویژگی امام جماعت، محبوبیت مردمی وی است. پیشوایان اسلام بر محبوبیت و مقبولیت امام جماعت و مورد رضایت و پذیرش بودن او نزد نمازگزاران، تأکید فراوانی نموده اند. رسول مکرم اسلام(ص) می فرماید: «ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً الْعَبْدُ الْآبِقُ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَوْلَاهُ وَ النَّاشِزُ عَنْ زَوْجِهَا وَ هُوَ عَلَیْهَا سَاخِطٌ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ إِمَامُ قَوْمٍ یُصَلِّی بِهِمْ وَ هُمْ لَهُ کَارِهُونَ ...[2]؛ هشت طایفه اند که خداوند از آنها نمازی را نمی پذیرد: بندة فراری تا وقتی که به سوی مولایش برگردد، زن ناشزه ای که همسرش بر او خشمناک باشد، منع کننده زکات، امام [جماعت] قومی که نماز بخواند با اینکه مردم از وی کراهت داشته باشند و... .»

اهمیت این موضوع که در روایات متعددی به آن اشاره شده است تا بدانجا است که رسول اکرم(ص) امام جماعتی را که نمازگزاران امامت او را خوش نمی دارند، در ردیف افرادی قرار داده است که زکات نمی دهند.

برخورداری امام جماعت از مقبولیت و پذیرش اجتماعی در میان نمازگزاران عامل بسیار مهمی است تا او بتواند مسجد را در زمینه های گوناگون فعال و پرتحرک نماید.

اهمیت مسئله ایجاب می کند امام جماعت ارزیابی صحیحی از قضاوت عمومی نمازگزاران نسبت به عملکرد خویش داشته باشد. چنانچه پس از بررسی، به این نتیجه رسید که از پذیرش لازم در میان نمازگزاران [2]برخوردار است، خدای را بر این نعمت سپاس گوید؛ در غیر این صورت شایسته است در مسجدی دیگر که نمازگزاران نسبت به او رضایت خاطر دارند به اقامة جماعت، تبلیغ و ارشاد بپردازد. و یا اینکه چنانچه مشکل و ایراد از جانب خودش است، سعی در رفع و اصلاح آن نماید.

ب. آشنایی با کارکردهای مسجد

برای مسجد، علاوه بر کارکرد اصلی آن که محلی برای ارتباط با خداوند و برگزاری نماز جماعت است، می توان کارکردهای دیگری را نیزدرنظر گرفت که یک امام جماعت باید با آنها آشنا باشد. از جمله این کارکردها می توان کارکرد آموزشی، فرهنگی، تبلیغی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، مبارزاتی و رسانه ای را نام برد.

ج. آشنایی با دانش مدیریت

یکی از مهم ترین مسائل در مسجد مدیریت آن است؛ اما با توجه به اهمیت برنامه ریزی در برنامه های دینی، فرهنگی و آموزشی مسجد، ضروری است که ائمة جماعات اولین برنامه ریز باشند تا بتوانند اهل مساجد را هم به منظور تقویت بنیة دینی و مذهبی آنان و هم به منظور بهره برداری در مسائل سیاسی و اجتماعی و ارتقای میزان آگاهی آحاد مردم مهیا سازند. رسیدن به اهداف مذکور نیازمند برنامه ریزی، سازماندهی امکانات و نیروها و نهایتاً کنترل و نظارت بر اجرای برنامه هاست. بنابراین آنچه مهم به نظر می رسد این است که ائمة جماعات با آگاهی کامل به مدیریت مسجد علاوه بر مشورت با نمازگزاران و هیأت امنای مسجد، تصمیم نهایی را خود اتخاذ و اعمال نمایند. اهمیت این موضوع تا آنجا است که رسول اکرم(ص) شخصاً مدیریت و امامت مسجد النبی9 را به عهده داشتند و در غیاب ایشان، مدیریت مسجد به عهدة کسانی بوده است که به تشخیص آن حضرت صلاحیت امامت را داشته اند.

متأسفانه امروزه مشاهده می شود که در برخی مساجد، امام جماعت هیچ گونه اختیاری نداشته و برخی از افراد با در نظر گرفتن منافع خود هر برنامه ای را اجرا و یا منع می کنند.

د. توجه به وظایف امام جماعت

امام جماعت علاوه بر مدیریت صحیح مسجد و اقامة نماز جماعت، لازم است مواردی را مدنظر قرار دهد:

1. مراعات اوقات نمازگزاران و حال ضعیفان

از جمله مهم ترین مسائل قابل دقت در مسجد این است که نماز جماعت در اول وقت شرعی و بدون فوت وقت آغاز گردد و برنامه هایی مثل سخنرانیها و دعاهای طولانی، بعد از اتمام نماز صورت پذیرد. با کمال تأسف در برخی مساجد، مستحبات بین نماز به اندازه ای طولانی می شود که عده ای نماز دوم را فرادی خوانده و گاه به همین دلیل کُلاًّ در مسجد حاضر نمی شوند و از فیض جماعت محروم می مانند. به یقین ثواب نماز جماعت با انجام حداقل مستحبات همراه با جمعیتِ بیش تر بسیار بهتر از نماز طولانی با انجام همة مستحبات خواهد بود.آمار نشان می دهد که آنچه مردم را از مسجد گریزان می سازد، طولانی کردن نماز و فاصلة بین دو نماز است.[1]

امام صادق(ع) می فرمایند: «إِذَا کُنْتَ إِمَاماً أَجْزَاَتْکَ تَکْبِیرَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ مَعَکَ ذَا الْحَاجَةِ وَ الضَّعِیفَ وَ الْکَبِیر؛[2] هر گاه امام جماعت بودی، یک الله اکبر برای تو کافی است؛ زیرا افرادی که کار دارند یا ضعیف و پیر هستند با تو می باشند.»

[3]

امیر المؤمنین (ع) می فرمایند: «آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَیْهِ حَبِیبَ قَلْبِی اَنْ قَالَ: یَا عَلِیُّ إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ [4][5]مَنْ خَلْفَکَ ...؛[1] آخرین سخنی که با آن از محبوب قلبم جدا شدم، این بود که فرمود: یا علی! به هنگام نماز [جماعت]، نمازی متناسب ب حال ضعیف ترین کسی که به تو اقتدا کرده است بخوان.»

این حدیث شریف گویای آن است که یکی از راه های جلب و جذب مسلمانان به کانون مسجد و نماز جماعت، کوتاه برگزار نمودن نماز جماعت است.

در روایت دیگری رسول خدا(ص) می فرمایند: «مَنْ أَمَّ قَوْماً فَلَمْ یَقْتَصِدْ بِهِمْ فِی حُضُورِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ وَ قِیَامِهِ رُدَّتْ عَلَیْهِ صَلَاتُهُ وَ لَمْ تُجَاوِزْ تَرَاقِیَهُ وَ کَانَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةَ أَمِیرٍ جَائِرٍ مُتَعَدٍّ لَمْ یَصْلُحْ لِرَعِیَّتِهِ وَ لَمْ یَقُمْ فِیهِمْ بِأَمْرِ اللَّهِ؛[2] کسی که امامت گروهی را به عهده گیرد و در حاضر شدن [برای نماز] و قرائت و رکوع و سجده و نشستن و برخاستن خود، راه اعتدال و میانه را در پیش نگیرد، نمازش مورد پذیرش نخواهد بود و از کتفهای او تجاوز نمی کند و جایگاه چنین امامی نزد خداوند همچون جایگاه سلطان ستمگر و تجاوزگری است که برای اصلاح رعیت خود تلاش ننموده و فرمان الهی را در میان آنان به پای نداشته است.

2. تعیین ساعتی مشخص برای حل مشکلات

اگرچه اجرای این برنامه در همة مساجد ضروری نمی باشد؛ اما مناسب است امام جماعت با توجه به نیاز محل، ساعتی را به صورت روزانه یا هفتگی در مسجد حضور یابد و به سؤالات پاسخ گفته و به رفع مشکلات فردی و اختلافات خانوادگی بپردازد و در صورت نیاز با مراکز حوزوی و متخصصین در تماس باشد تا سؤالات به خوبی پاسخ داده شود.

3. حفظ آرامش مسجد

امام جماعت موظف است از هرگونه برنامه ای که نظم مسجد را برهم زده و یا در شأن مسجد نمی باشد، جلوگیری نماید. همچنین لازم است از هرگونه سیاسی بازی و طرفداری از گروه خاص که تشنج در مسجد و از بین رفتن فضای عبادت است جلوگیری کند.

4. ارائه برنامه هایی که برجذابیت مسجد بیافزاید

در برنامة سخنرانی مسجد، حتی المقدور از افراد آگاه به مسایل سیاسی و روز، متعهد و جذب کننده استفاده شود تا مردم علاوه بر تنوع و جذابیت، از اوضاع کشور و منطقة محل زندگی، مطلع شده، سؤالات خویش را مطرح نموده و جواب دریافت نمایند.

 5. تشکیل هیأت امنا

هر امام جماعتی نیاز به افرادی دارد که در اداره مسجد، او را یاری نمایند؛ اما مهم این است که این افراد چه با نام هیأت امنا (که از افراد مورد اطمینان محل می باشند) و چه با دادن مسئولیتهای مختلف به افراد دارای صلاحیت، مثل: مسئول واحد پشتیبانی مالی، واحد عمرانی خدماتی، واحد فرهنگی هنری ورزشی، واحد روابط عمومی و ... تحت نظارت و مدیریت امام جماعت برنامه های مسجد را پیگیری نمایند. همچنین برخی مساجد که هیأت امنا داشته و آنها مسئول دعوت از امام جماعت می باشند، لازم است به این مسئله واقف گردند که انتخاب امام جماعت، به معنای انتخاب مدیر در تمام فعالیتهای مسجد است و تمام برنامه های مسجد باید با موافقت و هماهنگی امام جماعت انجام گیرد.

6. رفع موانع جذب جوانان به مسجد

برخی از موانع جذب جوانان به مساجد که از خود مسجد و عدم مدیریت صحیح امام جماعت نیز ناشی می شود عبارت است از:

الف. متنوع نبودن برنامه های مسجد که اغلب یکنواخت، کسالت آور و خسته کننده است. به عبارت دیگر، همان گونه که بدن انسان از خوردن غذاهای یکنواخت افسرده و بی اشتها می شود، طرح مباحث تکراری نیز اسباب خستگی و افسردگی اهل مسجد را فراهم نموده، روح و جان انسان را ملول و آزرده می سازد. حضرت علی(ع) می فرماید: «إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِکْمَةِ»؛[1] این قلوب آدمیان همچون بدن آنها گاه، خسته می شود؛ پس [برای رفع خستگی آن] از حکمتهای نو و تازه بهره جویید.

همچنین ناآشنا بودن گردانندگان مسجد با شیوه های جذب جوانان و فنون تبلیغ در مقابل متنوع و جذاب بودن برنامه های بیرون؛ نظیر باشگاه های ورزشی، ویدئو، ماهواره و غیره، عامل مهمی در عدم جذابیت مسجد می باشد.

ب. ناهمخوانی برنامه های بسیاری از مساجد با نیازهای فکری و فرهنگی جوانان،وضع زمان،مسائل روز، تکراری بودن سخنان برخی روحانیان درموضوعاتی خاص وغیرضروری،موجب شده است برخی جوانان احساس کنندکه حضوردر مسجد بهره ای برای آنان نداشته و این مسئله موجب دلسردی آنان از مسجد میشود.

ج. مطرح نکردن دو نکتة مهم:

1. آثار و فواید مسجد و برکات آن و ویژگیهای فرد اهل مسجد.

2. آثار سوء و پیامدهای منفی گریز از مساجد و دوری از آن و خصوصیات فرد بیگانه با مساجد در نظر دین.

د. اختصاصی شدن تدریجی برخی مساجد تنها برای قشر پیران و احساس غربت و حقارت برای جوانان.[6]

[7]

ه . طولانی بودن نماز جماعت و سخنرانی.

و. وضع نامناسب و عدم آراستگی ظاهری مسجد و امام جماعت.

سیرة نبی اکرم(ص)، امامان معصوم(ع) و علمای بزرگ وارسته، علاوه بر پیراستگی باطن، مراعات نظافت و آراستگی ظاهر نیز بوده است.

ز. وجود تناقض در گفتار و کردار.

امام جماعت موظف است از هرگونه برنامه ای که نظم مسجد را برهم زده و یا در شأن مسجد نمی باشد، جلوگیری نماید

ح. مشاهدة ضعفها در وابستگان درجة اول امام جماعت (همسر، فرزندان و والدین) و افراد تحت تکفل او.[1]

ط. وجود برخی هیأت امنا و خادمان تندخو، بداخلاق و مستبد در مسجد که دافعة قویی دارند.

اعمال روشهای خشک و مستبدانه در آموزشهای مذهبی و به کارگیری شیوه های غلط تعلیمی موجب بی علاقگی و دلسردی از دین و مراکز دینی می شود.

ی. مراعات نکردن عفت کلام و به کارگیری واژه ها و کلمات نامناسب و سوء تفاهم برانگیز و دون شأن مبلّغ اسلام در سخنرانیها و مراعات نکردن ادب در گفتار و نگاه و نداشتن برخورد زیبا از لحاظ روانی در جذب مخاطب بسیار مؤثر است.

ک. ناآشنایی با روان شناسی تبلیغات، وقت نشناسی، نداشتن حسن انتخاب و کج سلیقگی در طرح مطالب و در برخورد با مردم.

ل. وجود برخی امامان جماعت در مساجد که صلاحیت علمی و توان تبلیغی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی لازم را ندارند و یا خوشنام و خوش سابقه نیستند و تبلیغ و امامتشان به دل نمی نشیند.

م. تشخیص ندادن و درک ناصحیح از روان شناسی دورة جوانی، بیگانه بودن با دنیای جوانان و آشنا نبودن با زبان آنها و ناتوانی در طرح ارزشها و مجاب ساختن و متقاعد کردن آنان و عدم پاسخگویی به سؤالات آنها؛ چه آنکه رمز موفقیت استاد شهید مطهری در بیان و نفوذ در میان قشر جوان و تحصیل کرده، همین دردشناسی و آشنا بودن با نیاز و زبان مخاطبان خود بود.

همچنین القای ترک لذت، و بهره نبردن از مواهب و نعمتهای حلال الهی و پرهیز از شیک پوشی و آراستگی به اسم دین و تلقین این نکته که دین دار واقعی نباید بخندد، لذت ببرد و شیک بپوشد؛[2] موانعی است که می تواند بین امام جماعت و جوانان فاصله ایجاد نموده و مساجد را از حضور آنان خالی نماید.

به نظر می رسد انجام موارد زیر بر توفیق امام جماعت مسجد بیافزاید:

1. ارتباط منظم و مستمر با نمازگزاران و در صورت امکان سرکشی به منازل یا مغازة آنها؛

این برنامه همان برخوردی است که در صدر اسلام از طرف رسول گرامی اسلام(ص) و حضرت علی(ع) صورت می گرفت که وقتی یکی از نمازگزاران یک یا دو جلسة نماز غیبت می کردند، بلافاصله آن بزرگواران احوال او را جویا می شدند و اگر مطلع می شدند که شخص مورد نظر گرفتاری دارد یا در بستر بیماری افتاده است، به عیادت وی می رفتند و درصورتی که دچار گرفتاری بود، سعی می کردند با مشارکت سایر مؤمنان، به رفع گرفتاری او اقدام نموده و در صورت بیماری، برای بهبودی او دعا کنند.[1]

چنین برخوردهایی از طرف امام مسجد روحیة مخاطب را قوت می بخشد و احساس می کند که مأنوس بودن با مسجد علاوه بر اجر معنوی و برقراری ارتباط با خالق، نزد مخلوق و بندگان خدا نیز عزت دارد و این عزت در پرتو برکت ارتباط با مسجد است.

2. سرکشی امام جماعت به خانواده های شهدا و جانبازان؛

در برخی مساجد این برنامه با اعلام قبلی و با حضور نمازگزاران مسجد انجام می پذیرد که آثار مثبت بسیاری را به همراه داشته است. چنین برنامة مستمر و هفتگی می تواند به گونه ای تنظیم شود که این سرکشی هر شش ماه (و در صورت زیاد بودن خانواده ها) سالی یکبار تکرار شود. این برنامه را می توان در سیرة رسول خدا(ص) مشاهده نمود؛ چنانکه در تاریخ می خوانیم که آن حضرت همراه با گروهی از اصحاب از مسجد حرکت کردند و به دیدار خانواده «سعد بن ربیع» که از شهدای جنگ احد بود، رفتند و پس از مقداری گفتگو، همسر سعد مشکل خود را در ارتباط با میراث سعد مطرح نمود.[2]

برخورداری امام جماعت از مقبولیت و پذیرش اجتماعی در میان نمازگزاران عامل بسیار مهمی است تا او بتواند مسجد را در زمینه های گوناگون فعال و پرتحرک نماید.

3. احترام به شخصیت جوانان و نوجوانان و تشویق آنان در مسجد؛

در بیش تر مناطق، خیّرینی وجود دارند که می توان با کمک آنان، جوانان موفق مسجدی در رشته های مختلف و نیز جوانان و نوجوانانی که در طول سال، حضور بیش تری در مسجد دارند را مورد تشویق قرار داد. همچنین احوالپرسی و آشنایی با تازه واردان، بسیار ثمربخش است؛ چنانچه یکی از مبلغین موفق می فرمود: معانقة امام جمعة منطقه با من سبب شد که دوست دار روحانیان شوم و سپس وارد حوزه شدم.[8]

 4. مسئولیت دادن به نوجوانان در فعالیتهای مسجد، راه اندازی اردوهای یک روزه یا چند روزه با هزینه شرکت کنندگان و یا کمک خیرین، برگزاری مسابقات فرهنگی هنری و ..

5. حضور زودتر و گفتگو با نمازگزاران؛

روبروی مردم نشستن امام جماعت قبل و بعد از نماز، از نظر تربیتی و روحی اثرات فراوانی بر نمازگزاران دارد. اطلاع از حضور و غیاب افراد مسجدی، آگاهی از حضور افراد تازه وارد و آشنایی با آنها، صمیمیت بیش تر بین امام و مأمومین، از جمله آثار روبروی مردم نشستن و گفتگو با آنها است.

همچنین به تجربه ثابت شده است که اقامة نماز جماعت صبح ولو با کم ترین نمازگزار، تأثیر فوق العاده ای در موفقیت امام جماعت دارد.

حسن ختام

رسول خدا(ص) در بیان پاداش امام جماعت می فرماید: «مَنْ أَمَّ قَوْماً بِإِذْنِهِمْ وَ هُمْ بِهِ رَاضُونَ فَاقْتَصَدَ بِهِمْ فِی حُضُورِهِ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ بِقِیَامِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَوْمِ وَ لَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ؛[1] هر کس امامت جمعی را با اجازه خودشان به عهده بگیرد و آنان به امامت او راضی باشند و وی در حضور به جماعت، رعایت نماید (و به موقع حاضر شود) و نماز را از حیث قیام، قرائت، رکوع، سجود و نشستن نیکو انجام دهد؛ پس برای او مانند ثواب نماز همة مأمومین خواهد بود، بی آنکه از اجر آنان چیزی کاسته شود.»

همچنین می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَ أَنْ یُدْخِلَ الْجَنَّةَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ بِغَیْرِ حِسَابٍ وَ یُشَفِّعَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِی ثَمَانِینَ أَلْفاً الْمُؤَذِّنُ وَ الْإِمَامُ وَ رَجُلٌ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَیُصَلِّی فِی الْجَمَاعَةِ»؛[2] خداوند متعال وعده داده است که سه نفر را بدون حساب وارد بهشت نماید و هر یک از آنها شفاعت هشتاد هزار را بنماید؛ مؤذن و امام جماعت و کسی که وضو بگیرد و وارد مسجد شود و در جماعت نماز بخواند.»

1-وسائل الشیعة، ج 8، ص 349.

2-مستدرک الوسائل، محدث نوری، مؤسسه آل البیت:، قم، ق، ج 6، ص 449.

ج) شرایط یک امام جماعت شایسته

در نماز جماعت، آنکه جلو می‏ایستد و مردم به او اقتدا می‏کنند، «امام‏» نام دارد. بعضی نیز به او «پیشوا» می‏گویند. در نظام اجتماعی ‏سیاسی اسلام، آنکه پیشوایی جمعی را به عهده دارد، باید از یک سری ‏فضیلت‏ها و برتری‏ها برخوردار باشد، تا فضایل او، الهام‏ بخش دیگران نیزباشد. در نماز جماعت نیز، پیشنماز، باید در علم و عمل و تقوا و عدالت، برتر از دیگران باشد.  
در حدیث می‏خوانیم: «فقدموا افضلکم‏» (1) و«فقدموا خیارکم‏»، (2) یعنی با فضیلت‏ترین و بهترین خودتان را جلو بیندازید و به او اقتدا کنید.احادیث، در این باره، بسیار است. به چند نمونه اشاره می‏کنیم:امام جماعت، باید کسی باشد که مردم به ایمان و تعهد او اطمینان ‏داشته باشند.(3) امام صادق(ع)فرمود: امام جماعت، رهبری است که شما را به سوی ‏خدا می‏برد، پس بنگرید که به چه کس اقتدا می‏کنید. (4) ابوذر فرمود: امام شما، در قیامت،  شفیع شماست. پس شفیع خودتان ‏را از افراد سفیه و فاسق قرار ندهید. (5) اقتدا کردن به افراد ناشناخته و آنان که در دین یا امامت، غلو می‏کنند، نهی شده است. (6) افرادی که در جامعه، بخاطر گناه علنی،  شلاق خورده‏اند، یا از طریق نامشروع، بدنیا آمده‏اند، حق امام جماعت ‏شدن ندارند. (7) امام جماعت، باید مورد قبول مردم باشد، و گرنه آن نماز، مورد قبول‏درگاه خداوند نیست.(8) امام صادق(ع)در تفسیر این آیه شریفه (خذوا زینتکم عند کل‏مسجد)(9) هنگام رفتن به مسجد، نیت ‏خود را همراه داشته باشید) 
فرمود: زینت مسجد، پیشوای شایسته و امام جماعت مسجد است. (10)  
امام باقر(ع)فرمود: امام جماعت‏ باید از افراد اندیشمند و صاحب ‏فکر باشد.(11) رسول خدا(ص)فرمود: کسی که پشت‏ سر امام عالم نماز بخواند، گویا پشت‏ سر من و حضرت ابراهیم، نماز خوانده است. (12) امام جماعت، باید مراعات ضعیف‏ترین افراد را بکند و نماز را طول ‏ندهد.(13) از مجموع این احادیث، موقعیت ‏حساس امامت جماعت‏ شناخته ‏می‏شود. [9]

انتخاب امام جماعت

از آنجا که در امام جماعت، برتری و فضیلت ‏بر دیگران شرط است، اگر در موقعیتی، چند نفر شایستگی آنرا داشتند که به آنان اقتدا شود، باز هم اوصاف و شرایطی به عنوان اولویت در روایات مطرح است که ‏آموزنده است و گرایش به ارزشها و انتخاب بهتر را می‏آموزد. از جمله:

کسی که قرائت نمازش بهتر باشد(اقرئهم)

کسی که در هجرت، پیشقدم باشد(اقدمهم هجرة)

کسی که دین‏شناس‏تر و در مراتب علمی برتر باشد (اعلمهم‏بالسنة و افقههم فی الدین)

کسی که سن بیشتری داشته باشد(فاکبرهم سنا)

کسی که انس او با قرآن بیشتر باشد.

کسی که زیباتر و خوشروتر باشد. (1)

صاحب منزل، از مهمان در امام جماعت‏شدن مقدم است.

امام جماعت دائمی، بر افراد تازه وارد به مسجد، مقدم است. در میان امتیازات، به مسئله‏«عالم بودن‏»بیش از هر چیزی تکیه شد ه‏است. این دانایی و اعلمیت، در همه مواردی که نوعی رهبری و پیشوایی‏در کار است، شرط و امتیاز است.در حدیث است:«من صلی بقوم و فیهم من هو اعلم منه لم یزل امرهم الی السفال الی‏یوم القیامة‏» (2) کسی که امامت نماز و پیشوایی گروهی را به عهده بگیرد، در حالیکه میان آنان، داناتر از او هم باشد، وضع آن جامعه تا قیامت، همواره رو به ‏سقوط و پستی است.  
البته همچنانکه در حدیثی گذشت، امام جماعت ‏باید مورد پذیرش وقبول مردم باشد. این مقبولیت، از راه علم و پاکی و عدالت و تواضع واخلاق نیکو بدست می‏آید.  
نباید غفلت داشت که گاهی دشمنان و اهل نفاق، برای ضربه زدن ‏به اسلام و روحانیت، امام جماعتی را با شایعه و تهمت و دروغ، بدنام ‏می‏کنند تا او را به انزوا بکشند. هشیاری مردم، خنثی کننده این نقشه ‏شیطانی است. در جماعت پشت‏ سر کسی که با فسق دورویی و دروغ، مقبولیت ‏خود را حتی در مقابل عده ایی از دست داده است نباید ایستاد، نه آن کسی که دستهای مرموز، او را از نظرها انداخته باشد!...[10]

عدالت در امام جماعت

از شرایط امام جماعت، عادل بودن است.  
عدالت را در کتب فقهی تعریف کرده‏اند. فقهای گرانقدر، از جمله ‏حضرت امام خمینی(قدس سره)می‏فرمایند:  
عدالت، یک حالت درونی است که انسان را از ارتکاب گناهان ‏کبیره، و تکرار و اصرار نسبت ‏به گناهان صغیره باز دارد.  (3) پاکی، تقوا، دوری از گناه، از نشانه‏های عدالت است. بنا به ‏اهمیت این صفت، در فقه اسلامی و قانونی اساسی، داشتن آن برای مسئولان بلند پایه و مشاغل حساس، شرط است و کارهای مهم کشور و امور مردم، باید بدست افراد عادل انجام گیرد.

خلاصه و نتیجه گیری

خلاصه آنکه به نظر می رسد در شرایط کنونی که وسایلی همچون اینترنت، ماهواره و موبایل در دسترس همگان قرار گرفته و مفاسدی را بوجود آورده و ایمان جوانان و نوجوانان را نشانه گرفته است، وظیفه امامان جماعت سنگین تر شده و لازم است کسانی این مسئولیت خطیر را تقبل نمایند که بتوانند وقت بیش تری در جهت جذب افراد به مسجد به کار برده و توان اقناع فکری و مذهبی آنان را داشته باشند؛ چرا که اگر فردی جذب مسجد شود؛ اما نتواند از آن بهره مناسب ببرد، و از مسجد دلسرد شود، برای همیشه از مسجد روی گردان خواهد شد.

امام جماعت نقشی فراتر از نماز خواندن در مسجد دارد و او باید هدایت کننده یک جماعت باشه نه فقط امامی برای نماز گزاران.چرا که نماز جماعت یک فعالیت اجتماعی, سیاسی و دینی است.

مردمی بودن، مخاطب شناسی، توجّه به جوانها از دوران کودکی، متّقی واهل عمل بودن، عدالت درظاهر وباطن وراحت بودن با اهل مسجد امام جماعت را محبوب مأمومین ومساجـد را مملو از قشـر جوان خواهد کرد.  جوانانى که فعالانه دربرخى مساجد شهر حضور دارند یکی ازعلتهای حضور فعال خود را برخوردهاى گرم وصميمى امام جماعت و دست اندرکاران مسجد عنوان ميکنند .

امام جماعت مهم ترین عضو مدیریتی مسجد است که می تواند با برنامه ریزی و عملکرد صحیح و دقیق زمینه مناسبی را جهت تحقق سایر عوامل حضور مردم در مسجد فراهم کند.شخصیت امام جماعت و نحوه برخورد او با جوانان در ایجاد و چگونگی نگرش جوانان نسبت به دین و مسجد بسیار موثر است.

کسانی که برای اولین بار به مسجد می آیند اوّلین شخصی را که درک میکنند امام جماعت است. بنابراین امام جماعت مسئولیت سنگین، بی بدیل و فرصت غیر قابل جبرانی برای جذب مردم به نماز جماعت دارد.

اگر امام جماعت با افراد فعال در مسجد روابط صمیمی داشته باشد به همان نسبت در ایجاد فرهنگ نماز و جذب افراد موفق تر است. به عبارتی حضورش در بین افراد نمازگزار و افراد فعال می تواند موجب شناختش از نیازهای روحی و عاطفی و حتی نیازهای مادی افراد حاضر در نماز باشد. می تواند به مشکلات آنان رسیدگی کند و روابط بسیار محکم و عمیقی ایجاد کند. مردمى بودن امام جماعت و برخورد مناسب موجب جذب شدن افراد و ایجاد علاقه جوانان به نماز جماعت می شود. اگر امام جماعت بتواند از افراد موثر و شاخص در ميان جوانان و پيران و فرهنگيان و بازاريان و پزشکان به مسجد دعوت و جذب کند مى تواند از حضور آنان در مسجد براى ايجاد جاذبه در ديگران و نيز رفع مشکلات برخى از مردم بهره ببرد .      

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

اللهم اجلعنا للمتقین اماما بحق محمد و ال محمد


نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید